Mythen en politiek

Nimfen

Jaren geleden iets heb gelezen in de verzameling Griekse Mythen van Robert Graves, dat me altijd is bijgebleven en waar ik aan denk in tijden van grote politieke gebeurtenissen. Heel vroeger, nog voor de Helleense wereld,  waren de vrouwen de baas.  In de gedachtengang van Robert Graves beschrijven de mythen de overgang van een matriarchale samenleving naar een patriarchale. De matriarchale samenleving leek aanvankelijk fijn, vredig en harmonisch.

De Grote Godin werd als onsterfelijk, almachtig en onveranderlijk beschouwd en het idee van vaderschap was nog niet in het godsdienstige denken geïntroduceerd. De godin verschafte zich minnaars, maar uitsluitend voor het genot, niet om haar kinderen een vader te geven. De mannen vreesden, aanbaden en gehoorzaamden de matriarch; zij bestierde de grot of de hut, en het moederschap was het voornaamste mysterie.

Ideaal toch? of niet soms? Maar hoe zag dat er uit in de praktijk? Nou, niet bepaald zachtzinnig!

De Nimf van de stam koos jaarlijks  in het voorjaar een minnaar uit haar entourage van jonge mannen, een koning die geofferd werd zodra de zon in kracht begon af te nemen. Zijn gesprenkelde bloed diende om bomen, gewassen en kudden vruchtbaar te maken en zijn vlees werd verscheurd door de medenimfen van de koningin, priesteressen die de maskers van teven, merries en zeugen droegen.

Van voorjaar tot half juni dus. En daarna?

Vervolgens werd er een ‘tweelingbroer’ van de geofferde koning benoemd, om op het geëigende tijdstip, midwinter, eveneens te worden geofferd, waarna hij als beloning in een orakelsprekende slang werd geïncarneerd.

human_sacrifice_mafb-520x245
Mensenoffer bij de Maya’s. Verondersteld wordt dat naarmate de tijden roeriger zijn, men eerder toevlucht neemt tot strenge, pijnlijke en dodelijke rituelen. Soms ook worden gebruiken van vijandelijke volken schandelijk overdreven, waardoor de eigen mensen slecht over hen gaan denken.

Niet door winden en rivieren

Belangrijke politieke en religieuze taken werd de mannen ontzegd. De minaars, de ‘koningen’ mochten wel  af en toe op komen draven als plaatsvervanger van de koningin, maar zij moesten dan wel in de kleren van de koningin optreden, en namaakborsten hebben. En ze mochten jagen, vissen, voedsel verzamelen, het hoeden van kudden en het helpen verdedigen van het tribale territorium tegen invallers, als ze de matriarchale wetten maar niet overtraden.

Bij de recente politieke ontwikkelingen zijn er grote bevolkingsgroepen die zo’n situatie niet graag terug willen zien. Bij Donald Trump zie je niet veel vrouwen, bij de politieke machinaties van de Russische president Poetin ook niet en bij President Erdogan al helemaal niet. Het is niet voor niets dat ik een link leg tussen de huidige politiek en de Griekse Mythen – veel mythen waren ook  het resultaat van politieke retoriek en van het ‘spinnen’ van waarheden, de leugens en bedrog die nu eenmaal horen bij het overtuigen van grote groepen. Maar hoe is, in de onderbuik-gevoelens van de gewone mensen in al die eeuwen het beeld van ‘de vrouw de baas’ veranderd in ‘De man de baas en hou de vrouw er onder’? Het begon, volgens Graves, met een belangrijke ontdekking:

Toen het belang van de coïtus voor de zwangerschap eenmaal officieel was erkend, vond er langzamerhand een verhoging van de religieuze status van de man plaats en werd de bevruchting van vrouwen niet meer aan winden of rivieren toegeschreven.

Nadat een aantal Helleense stammen door kregen dat andere eilanden daar bij de Egeïsche zee weliswaar welvarend waren, maar militair zwak en makkelijk met wat geweld en machtsvertoon konden worden ingelijfd, was het gauw gedaan met het matriarchaat. En daarvan vertellen de meeste mythen.

Unknown
Robert Graves. De man die een ruig oorlogsboek schreef over de 1e Wereldoorlog, een bestseller schreef ‘I Claudius’ en een uitgebreide verzameling Griekse Mythen aanlegde.

Daphne wordt high van laurieren

Perseus onthoofdt Medusa, dat wil zeggen: de Hellenen lopen de belangrijkste heiligdommen van de godin onder de voet, beroven de priesteressen van hun masker en nemen de heilige paarden in bezit. De vernietiging van de Python in Delphi legt de inname van het heiligdom van de Kretenzische Aardgodin door de Achaiers vast. Daarover gaat ook het verhaal van Apollo (De Hellenen) die Daphne (De oorspronkelijke priesteressen)  verkracht, die daarna in een laurierstruik verandert:

De priesteressen van Daphne kauwden laurierbladen, die hen  in een orgiastische stemming brachten Zij stormden bij volle maan naar buiten, gingen onoplettende reizigers te lijf en scheurden kinderen of jonge dieren aan stukken.

De Hellenen verboden dit soort praktijken. Het was geen verkrachting dus, maar een war on drugs. Maar goed, de eerste invallen waren vrij vreedzaam. De bevolkingen mengden aanvankelijk eigenlijk redelijk makkelijk. Alle vroege mythen van verleidingen van nimfen door goden verwijzen naar huwelijken tussen Helleense stamhoofden en lokale priesteressen. Wat op beter verzet stuit van Hera (= oude religieuze gevoelens)

En zo  wordt de leiding van een volk geen kwestie meer van landbouwrituelen, die gaan over weer, oogst, geboorte en dood, maar ook over militaire zaken. De kortheid van de regeerperiode van de koning wordt nu minder praktisch geacht. Tegen die tijd wordt de Koning niet meer echt geofferd, maar sterft een pseudodood. Die wordt ondergaan door een koning die voor één dag wordt benoemd, om aan het eind ervan geslacht te worden.

Soms werd hij door wilde vrouwen verscheurd, soms doorboord met een speer met de punt van een roggestaart, met een bijl gedood, in zijn hiel geprikt et een giftige pijl,van een klif gegooid, op een brandstapel verbrand, in een poel verdronken of gedood in een van tevoren beaamde botsing tussen twee strijdwagens. Maar sterven moest hij.

Daphne. Deckers in dit geval. De nimf (volwassen vrouw) die als schrijfster en tv-persoonlijkheid min of meer een priesteres is - en de godin die min of meer symbool staat voor oude, matriarchale riten.
Daphne. Deckers in dit geval. De nimf (volwassen vrouw) die als schrijfster en tv-persoonlijkheid min of meer een priesteres is. Bovendien is Daphne een godin die bij het voor-Helleense matriarchaat hoort.

Welvaartszwakte

Later wordt de te offeren jongeman vervangen door een dier. En nog later weigert de Koning überhaupt te sterven. De Nimf, de Koningin, krijgt een steeds symbolische functie, ze mag zogezegd de lintjes doorknippen, maar als zij sterft is ook de Koning zijn positie kwijt. Tot iemand op het idee komt incest te plegen met een van zijn ‘dochters’. Dan kan hij doorregeren.

Nog weer later, onder invloed van de voortdurende invallen van Achaiers en andere volkeren, grote migratiestromen en politieke turbulentie wordt het patriarchaat steeds meer naar de achtergrond gedreven. De Koning komt nu niet meer naar de Koningin, nu moet Penelope naar Odysseus toe. De vrouwenrituelen verdwijnen nog niet helemaal. Als je je als man begeeft tussen de wilde vrouwen breng je het er nog steeds niet levend van af Die enge orgiastische feesten zien we later in onze cultuur  terug als heksen, die in een pan met giftige soep roeren onder het spreken van wartaal.

De beweringen van Graves worden tegenwoordig ernstig in twijfel getrokken, of op z’n minst met een een korreltje zout genomen, maar het blijft verleidelijk te denken dat mensen in al die eeuwen niet wezenlijk zijn veranderd. De hoop op bestendiging wordt uitgedrukt in het rituele, het religieuze. (Als iets niet goed gaat hebben we de rituelen zeker verkeerd gedaan) De hoop op verandering, succes, overwinning, wordt uitgerukt in het militaire. (Als het niet goed gaat: beat them or join them)  Twee manieren van handelen die soms lijnrecht tegenover elkaar staan (Make peace, not war) en soms elkaars hulp inroepen. (Jihad) Met dramatische gevolgen. Wat is een amok-lopende jongeman (nooit een vrouw)  in een winkelcentrum anders dan de Achaïer die  de middelen heeft  te beslissen over niets meer of minder dan leven en dood, en zijn frustratie omdat het hem in de wereld onmogelijk wordt gemaakt die middelen in te zetten. Wat is het huidige Europa anders dan de priesteressen, de oude Koninginnen, dan Hera, die zich verlaten op fijnzinnige rituelen (vergaderen) en een fijnmazig stelsel van gunsten en straffen, die vroeg of laat ten onder gaat aan welvaartszwakte. Wat zijn Trump, de Brexiteers en de dictatoriale en door hun eigen volk geliefde Erdogan en Poetin anders dan de goden die in opstand komen op het moment dat de Priesteressen teveel van hun oude macht proberen terug te winnen?

In ieder geval is het leuk de Griekse Mythen niet te zien als een geheimzinnige en betoverend verslag uit een Jungiaanse droomwereld, maar:

Niets geheimzinniger dan moderne verkiezingsaffiches.

Waarmee de relatie tussen politiek en mythologie voor mijn gevoel is gelegd.

 

Mythe
Mythe. Door het woord ‘again’ wordt er een voorouderlijk, mythisch beeld geschetst, waarin alles nog goed was. Dat is uiteraard een leugen. Zonder het woord ‘again’ zou er een heel wat progressiever zinnetje staan.

.

Gepubliceerd door Jan

Vanaf 1986 schrijf ik professioneel voor theater, TV en film. Bovendien geef ik les aan diverse schrijfopleidingen en ondersteun producties inhoudelijk/dramaturgisch.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *