Mythen

citroen_ds_front_20080126Vroeger dacht iedereen dat de aarde plat was (er zijn er nog steeds een paar die dat denken),  dat Jezus waarlijk is opgestaan (daar heb je nog steeds een behoorlijk aantal van) en dat Zeus zichzelf in een stier veranderde, en daarna, in de gedaante van een adelaar Europa verkrachtte in een wilgenbosje naast een bron. (Tegenwoordig zijn er niet veel mensen meer die dat geloven.) Destijds wisten de mensen niet dat het maar ‘mythen’ waren. Ze dachten gewoon dat het waar was. Dat wil niet zeggen dat we tegenwoordig van mythen verlost zijn. Waarschijnlijkheden we er nu minstens zo veel, alleen kunnen we ze niet zo goed zien.

De filosoof Roland Barthes, van wie ik nu een boekje lees om intellectueel over te komen, legt het mooi uit. In de jaren ’50 schreef hij elke maand een artikel over wat hij beschouwde als een mythe van zijn tijd. Op die manier ontmaskerde hij een dichteres van negen jaar, die toen wereldberoemd was omdat ze maar negen was en al echte gedichten schreef,  hij ontmaskerde biefstuk met frieten, ‘Lieve Lita’-achtige rubrieken en de nieuwe Citroën DS. Zijn verklaring voor hoe deze moderne mythen werken vind ik interessant.  Een mythe werkt niet met feiten, maar met afspraken. We hoeven niet te weten dat het zo is, we spreken áf dat het zo is. Dat kan ook niet anders, we kunnen niet van alles nagaan of het waar is. We hebben aan een kleutertekeningetje van een boom genoeg om te weten dat het een boom is. We hoeven geen echte boom te zien om ons een boom voor te stellen. Sterker nog, we hoeven alleen maar de letters b-o-o-m  achter elkaar te lezen en we zien het ding al voor ons. Dat doen we met bomen, dan doen we ook met moeilijkere dingen zoals leven en dood, gevaar en voorspoed. En daar is dus ruimte voor onzin, vervalsing, propaganda, reclame en andere hyperbolen.

Mythes laten zich niet allemaal makkelijk ontmaskeren. Als je in een links denkraam zit, kun je de mythen van rechts makkelijk ontmaskeren: Immigratie uit arme landen is een gevaar voor onze samenleving, drugs zijn het grote gevaar en moeten met het grootste geweld worden bestreden, belasting is slecht voor de economie, cultuursubsidie is per definitie weggegooid geld. Als je in een rechts denkraam zit, kun je de linkse mythen makkelijker ontmaskeren: vertrouwen op weldenkendheid, redelijkheid en solidariteit.  Dat het Kapitaal het grote kwaad is. Dat iedereen biologisch-dynamisch moet eten. Dat de klimaatverandering de schuld is van het kapitaal. Het is voor mij  tekenend dat ik meer moeite heb met het opsommen van linkse mythen dan van rechtse mythen. Ik probeer beide te zien en te ontmaskeren, maar het valt me niet mee. Overigens, waarschijnlijk is het hele idee van links-rechts een mythe.

Als er iets duidelijk wordt uit dat boekje van Barthes, dan is het wel dat mythen tijdelijk zijn, althans in hun uitingsvorm. De Citroën DS is qua mythe al lang vervangen door de iPhone. Het automodel (als uiting van de moderne tijd en de toekomst) wordt nu hooguit uit speelse nostalgie vereerd, zoals de stoomtrein en koken op petroleum.  Maar nu is het mijn eigen iPhoontje, waarvan ik denk dat die me in contact houdt met de huidige tijd en het idee van onsterfelijkheid verleent. De uitingsvormen blijven nog een tijdje bestaan als curiosa, maar worden eigenlijk een beetje absurd. De eierkoeken van Sonja Bakker. Het acht uur journaal. Zwarte Piet als onschuldig fenomeen natuurlijk. En, ik haat het te zeggen, het bestaan van schouwburgen.

Een stervende mythe is die van een toekomst vol morgenrood, met vrijheid, gelijkheid en broederschap. Ooit verving die voor een deel de mythe van de hemel en het paradijs. De liefdesmythe (vrijheid, gelijkheid enz)  deed het in de vorige eeuw nog best, maar die  is vervangen door de mythe van uitvindingen en technologie. ‘Straks kunnen robots voor ons werken en computers voor ons denken en dat is heerlijk!’ —   Als ik mijn redenering doortrek zal ook díe mythe aan zijn einde komen en vervangen worden door iets anders misschien wel door iets waar de kiem al onder ons aanwezig is. En dat is lullig, maar op een vreemde manier misschien ook troostrijk.

 

 

Gepubliceerd door Jan

Vanaf 1986 schrijf ik professioneel voor theater, TV en film. Bovendien geef ik les aan diverse schrijfopleidingen en ondersteun producties inhoudelijk/dramaturgisch.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *